RĖNDĖSIA E SHKOLLĖS SHQIPE NĖ KULTIVIMIN E GJUHĖS E TRADITĖS KOMBĖTARE NĖ FAMILJET MĖRGIMTARE
Lekė Preēi*
lekepreci@gmx.de
1. Hyrja
Tema e prezentuar nė kėtė punim nuk ėshtė e panjohur, sepse si e tillė na preokupon tė gjithėve. Segmentet qė do tė prezentohen kėtu i kanė nė dijeni tė gjithė ata qė merren me arsimin e fėmijėve nė mėrgim, ngase me to ndeshen nė pėrditėshmeri kudo nė mėrgatė. Ato janė aktuale ndaj edhe meritojnė trajtim jo vetėm sot e kėtu, por kudo dhe gjithnjė.
Gjithė shqiptarėve jashtė atdheut, mund tė themi se ju dhemb gjuha, ajo gjuhė tė cilėn e kanė mėsuar qė me belbėzimet e para nė familje, nė lojė, nė rrugė, nė shkollė e tash, larg atdheut e flasin pak ose fare, e shkruajnė po aq pak, e sidomos fėmijėt e lindur nė mėrgim.
Ndaj, nuk shprehim, ndonjė ēudi dhe nuk shpikim asgjė tė re po tė pohojmė se gjuha shqipe, jo me tempo tė ngadalsuar, por me shpejtėsinė mė tė madhe, po rrezikohet dhe po i nėnshtrohet harresės. E pra, shqipja pėr tė cilėn janė flijuar apo tretur si qiri mendjet mė tė ndritura, pėr tė cilen qen djegur fshatra dhe krahina nga Otomanėt dhe Patriarkana e Stambollit, qenė mallkuar dhe helmuar njerėz nga Patriarkana Greke, qenė burgosur mėsues
tek u mėsonin vocrrakėve gjuhėn e Arbėrit, qenė venė nė rrezik fshirje nga faqja e dheut fise tė tėra nė kohėn e pushtimit serb, tash po ndotej dhe baltosej nga vetė shqiptarėt.
Mendoj se familja ėshtė njė nga themelet kryesore ku mund tė kultivohet me pėrkushtim gjuha shqipe. Ajo duhet tė luaj rolin vendimtar qė nga belbėzimet e para tė fėmijėve. Ndaj rėndėsia e familjes mėrgimtare nė kultivimin e gjuhės shqipe ėshtė e pazėvėndėsueshme. Por, megjithatė familja nuk mund tė bėjė atė qė e bėnė shkolla shqipe si institucion shtetėror (shiko Preēi, 2003). Fėmijėt nė tė gjejn burimin e pashtershėm tė tė mėsuarit shqip, mbėshtetėsin e pėrherėshėm drejt kultivimit dhe arritjės sė njohurive tė reja pėr gjuhėn, kulturėn dhe traditėn kombėtare shqiptare (shiko Bytyēi dhe Preēi, 2000). Nė kėtė punim, nėpėrmjet hulumtimeve tregohet rėndėsia e vijimit tė shkollės shqipe nė mėrgim pėr zhvillimin e vetdijės ndaj identitetit dhe ruajtjes e identitetit kombėtarė.
2. Hulumtimi dhe rezultatet
Do tė prezentojmė me kėtė rast njė statistikė tė qė i pėrket pėrparėsive tė tė ndjekurit tė mėsimit shqip nė Gjermani. Para disa vitesh, e bėmė njė hulumtim, mėsuesi Ēerkin Bytyēi dhe unė, nė mesin e fėmijėve, pėrkatėsisht nxėnėsve nė pjesėn jugore tė krahinės apo landit Baden-Württemberg. Rezultatet e kėtij hulumtimi trimėruan kur ėshtė fjala te rėndėsia e shkollės shqipe nė kultivimin e gjuhės dhe traditės kombėtare nė familjet shqiptare nė mėrgim.
Grafika 1. Ndikimi i shkollės nė traditėn e familjes mėrgimtare
Nga 100 nxėnėsit e pyetur, doli vlerėsimi se 90 % prej tyre nė familje flasin shqip, 85 % prej tyre vallzojnė nė dasma e festa shqiptare (shiko Grafika 1.) Pjesa mė e madhe e tyre u gėzohen mysafirėve dhe kanė dėshirė tė shoqėrohen dhe tė komunikojnė me ta dhe nė pikniqe apo sheti tė ndryshme flasin kryesisht shqip. Nė njė lojė futbolli tė zhvilluar nė mes dy ekipeve nga nxėnės tė shkollės shqipe, fjala "gjuaje" (mendohet pėr topin), ėshtė dėgjuar 200 herė. "Unė dua akullore", pėrdorėt shpesh nga fėmijėt-nxėnės tė shkollės shqipe, kurse "Kaufst du mir ein Eis?" ("A mė blen akullore?") pėrdoret kryesisht nga ata nxėnės qė nuk ndjekin shkollėn shqipe. Nxėnėsit qė ndjekin mėsimin shqip mė me dėshirė ndjekin emisionet televizive shqiptare dhe me kėnaqėsi dėgjojnė kėngė shqip. Secili nga pjesėmarrėsit e testit pa vėshtirėsi numroi titujt e pesė kėngėve shqipe, ndėrkaq, 70 % tė tyre kanė lidhje interneti dhe atė e pėrdorin veē tjerash pėr tė korresponduar pėrmes postės elektronike dhe "chat"-it me moshatarėt dhe tė afėrmit nė atdhe.
Ndėrkaq, nga 100 fėmijė tė moshės shkollore qė nuk vijojnė shkollėn shqipe, rezultatet e testit janė shqetėsuese sepse vetėm 5 % flasin shqip, vallėzojnė shqip komunikojnė me mysafir etj. Ndėrkaq, 70 % tė vajzave-nxėnėse tė shkollės shqipe ndihmojnė nė punėt e shtėpiake kurse nga 100 nxėnėset qė nuk e ndjekin shkollėn shqipe vetėm 20 % ndihmojnė nė shtėpi.
Nga 100 familjet e pyetura, gjysma e tyre deklarojnė se 60 % tė fėmijėve-nxėnės tė shkollės shqipe u flasin mysafirėve (shiko Grafika 2.) kurse tek familjet me fėmijė qė nuk ndjekin shkollėn shqipe vetėm 10 %.
Grafika 2. Krahasimi mes nxėnėsve qė ndjekin shkollėn shqipe dhe atyre qė nuk ndjekin
3. Pėrfundimi
Pra, si edhe vėrehet, fėmijėt qė ndjekin mėsimet nė shkollėn shqipe janė tė avansuar, tejet tė pėrparuar nė planin e njohjes sė gjuhės shqipe dhe kulturės e traditave kombėtare. Por, pėr fat tė keq, viteve tė fundit u mbyllėn dhe vazhdojnė tė mbyllėn shumė shkolla shqipe pėr shumė shkaqe e qė ėshtė njė temė tjetėr pėr dikutim kurse prindėrit po tregohen tė shurdhėr dhe nuk orvatėn pėr tė gjetur forma tė reja e mundėsi pėr tė organuzuar mėsimin nė gjuhėn amtare., sepse mėnyra mė e mirė pėr ruajtjen, kultivimin dhe mėsimin e gjuhes shqipe ėshtė pėrmes
shkollės shqipe, leximit tė librave shqipe dhe pjesėmarrjeve nė garat e diturisė (shiko Preēi, 21 mars 2005).
I rėndėsishėm konsiderohet edhe kultivimi dhe mbajtja e kontakteve me atdheun. Kjo po zbehet vazhdimisht sepse familjet e tera, gjithnjė e mė pak po shfaqin interesim pėr tė kaluar pushimet nė atdhe ngase 11 muaj punojnė punėt mė tė vėshtira dhe njė muaj rezervohet pėr pushime. Dilema lind tė vijnė nė Kosovė apo tė shkojnė nė verime nė bregdet. Qė tė dyja vėshtirė realizohėn si pasoj e shpenzimeve tė mėdha, sepse pushimi, si i tillė i gėlltit kursimet njėvjeēare tė mėrgimtarėve. Kostoja e shtrenjtė e jetės nė vendet nė mėrgim ku jetojmė dhe punojmė dhe shpenzimet e udhėtimit nė atdhe vėshtirė pėrballohėn. Nė atdhe duhet tė mendohėt pėr tė tėrhequr ardhjen e bashkėatdhetarėve e jo zbrapsur ata, ngase nuk e vlenė tė ngarkohėn pronarėt e veturave me nga 70 nė emėr tė sigurimit pėr qėndrimin nė Kosovė kurse kėtė shumė nė Gjermani e paguajnė pėr sigurimin e veturės pėr tre e mė shumė muaj. Ndaj mendohet pse tė paguhėn 70 pėr sigurim, kur vetura ėshtė e siguruar dhe kėto mjete mund tė shfrytzohen pėr shpenzimet e benzinės pėr nė bregdetin italian a spanjoll. Pse tė fluturohet me ēmime marramendėse pėr nė Kosovė, kurse me 500 mund tė bėhet pushim njė javor nė hotelet mė tė mira nė bregdetet e cilit do vend, llogaritur kėtu edhe fluturimin.
Pėrkundėr kėtyre shpenzimeve, familje tė shumta, tė vetdijshme pėr rėndėsinė e qėndrimit nė atdhe edhe kur ėshtė fjala te kultivimi i gjuhės dhe traditave tona sakrifikojnė duke pritur se atdheu do ta shtroj kėtė ēeshtje pėr tė gjetur format mė tė mira qė iu mundėsojnė realizimin e dėshirės sė mijėra mėrgimtarėve pėr tė udhėtuar me mė pak shpenzime nė atdhe, nė tė cilin pa kursyer shpenzojnė kursimet e veta dhe kėshtu investojnė mė shumė se gjithkush. Tash kur Kosova nuk ka prodhim, nuk ka eksport, nuk ka investime nga jasht, arritja e kapitalit nga portofolet e mėrgimtarėve ėshtė me se e rėndėsishme dhe e nevojshme. Ata, pra mėrgimtarėt po investojnė me tė madhe nė atdhe, po ndėrtojnė shtėpi banimi, po ndihmojnė tė afėrmit, po marrin pjasė aktive nė ngritjen e infrastrukturės nė fshatra dhe lagje tė tėra tė qyteteve. Si gjithnjė, po mbėshtesin atdheun, mė herėt, nė forma tė ndryshme pėr tu ēliruar e tashti pėr tė mbijetuar e zhvilluar. Ndihmė tė pakursyeshme do tė jep diaspora edhe nė tė ardhmėn.
Pyetja se ēfarė u jep atdheu mėrgimtarėve ėshtė mė se me vend.
Na thotė mendja se ėshtė koha e fundit krahas aktiviteteve pėr pavarsi tė mendohet edhe pėr diasporėn. Pėr regjistrimin e saj, pėr pėrfaqėsimin e saj nė Parlament, pėr konsultimin e pėrfaqėsuesve tė saj ekspert me zė tė fushave tė ndryshme etj. Formimi i Ministrisė pėr diasporė, ėshtė imperativ qė gjithsesi mendohet se do tė jetė krah i diasporės dhe i lidhjeve tė ngushta tė saj me atdheun. Tė gjitha kėto do tė jenė nė funksion tė organizimit tė mėsimit shqip, tė kultivimit tė aktiviteteve qė kontribojnė nė ruajtjen e gjuhės dhe pėrparimin e saj.
Nė mėrgatėn tonė tė moēme e tė re ka kohė qė gjėmojnė fort e pa ndėrpre kėmbanat e alarmit edhe pėr dukurinė gjithnjė e me masive tė harresės sė gjuhės amtare nga fėmijėt.
Ky proces asimilimi gjuhėsor ėshtė ma i dukshėm dhe gjithėpėrfshirės sidomos, tek ata fėmijė qė kanė lindur nė vendet ku kanė migruar prindėrit e tyre pas vitit 1990. Kjo sepse shumica e prindėrve tė tyre nė pėriudhen e vendosjės, tė punėsimit e tė sistemimit, nuk kanė pasur asnjė informim, as kohėn , as shqetėsimin dhe angazhimin e duhur, pėr tė njohur e shfrytėzuar legjislacionet demokratike e farizuese tė kėtyre vendeve edhe nė fushėn e arsimimit tė fėmijve nė gjuhėn amtare. Tė kuptohemi drejt: duke ringritur problemin e asimilimit gjuhėsor tė moshave tė reja nė emigracionin tonė as qė e qojmė ndėr mend se mund tė bėhet mrekullia, apo e pa mundura pėr tė ndaluar plotėsisht e pėrfundimisht, sepse nuk jemi ne viktimat e para e tė fundit , dhe se ėshtė i pėrbotėshėm. Synimi dhe apeli ynė ėshtė qė shteti dhe shoqėrija tė shqetėsohen dhe bashkohen sot, pėr ta ngadalsuar e kufizuar sa mė shumė qė tė jetė e mundur kėtė hemoragji kombėtare, sepse nesėr do tė jetė shumė vonė dhe se ēmimi qė do ta paguajmė si vend dhe si komb do tė jetė shumė mė i shtrenjtė.
Pėr tė qenė tė sakt duhet thėnė se, shumė emigrant shqiptarė, kryesisht intelektual e arsimtarė, u kanė rėnė edhe vetė kėmbanave tė alarmit pėr njė organizim mė efikas tė mėrgatės nė Gjermani dhe nė vendė tjera tė diasporės (shiko Preēi, 19 shkurt 2005), por edhe pėr shtetin amė dhe pėr qeveritė e shteteve ku janė ngulur herėt a mė vonė. Shpesh barra u ėshtė lehtėsuar nga disa prindė, tė cilėt me tu informuar pėr hapjen dhe funksionimin e kėtyre shkollave, kanė nxituar ti regjistrojnė nė to fėmijtė e tyre. Por paradoksalisht e papėrgjegjėshmėrisht, ka pasur edhe prindė, qė nuk kanė denjur ta shfrytėzojnė kėtė shans dhe mundėsi, qė u japin ligjet e kėtyre vendeve demokratike, si dhe intelektualėt bashkėkombas. Kėta prindėr jo vetėm nuk e pėrjetojnė si fatkeqėsi harresėn, apo mos mėsimin e gjuhės amtare, por, pėrkundrazi duke menduar se fitojnė imazh pozitiv dhe avantazhe nė integrim, duke u treguar mė pak shqiptarė e mė shumė europianė, duke e ushqyar mendimin pėr tu mos u kthyer mė kurrė nė Kosovė apo Shqipėri, nuk ua nxisin fėmijve dėshirėn pėr tė mėsuar gjuhėn amtare. Njė neglizhencė e tillė, kam frikė se herėt a vonė do tė na hakmerret keq.
Bibliografia
Lekė Preēi. Shkolla Shqipe nė Gjermani nė Mbrojtje tė Identitetit Kombėtar. Revista URA, Viti III, Nr. 11, faqe 9. Nėntor 2003.
Ēerkin Bytyēi, Lekė Preēi. Nga Thesari Kulturor i Atdheut. KASH-i, Gjermani. 2000.
Lekė Preēi. Ēka solli kampionati i diturisė sivjet? Gazeta "Koha Ditore", 21 mars 2005, faqe 6.
Lekė Preēi. Pėr njė organizim mė efikas tė mėrgatės nė Gjermani. Gazeta "Bota Sot", 19 shkurt 2005.
