Pavarësia e Kosovës sipas të Drejtës Ndërkombëtare

Zgjidhja më e mirë e dyshimeve dhe hezitimeve qe ende duket se jetojnë diku do të ishte përshpejtimi i gjithë procesit të integrimit të gjithë Ballkanit Perëndimor në rrugën e anëtarësisë në BE, mundësisht dhe preferencialisht pa nënndarje të këtij rajoni që jeta, historia, gjeografia, vokacioni dhe fati i të ardhmes është vetëm në Evrope. Sa më parë aq më mirë.

Zef Mazi

Shumë zhurmë dhe opozitë u bë dhe vazhdon të bëhet nga ana e Serbisë për këtë cështje, që është e kuptueshme. Kështu ka bërë dhe bën edhe një anëtar i përhershëm i Këshillit të Sigurimit, që duket pak më vështirë të kuptohet, nën pretendimin se kjo gjë ka shkelur të drejtën ndërkombëtare dhe Kartën e OKB-së dhe ka cënuar integritetin territorial të një shteti. Zhurma në fakt nuk mbështetet në baza të qëndrueshme legale, politike dhe morale.

Universiteti është vendi i përshtatshëm për t’u përpjekur të analizohen gjatë disa dokumenta kyc të së drejtës ndërkombëtare që do të ndihmonin të arrihen konkluzionet e duhura. Po i referohem disave prej tyre që, sipas meje, japin një justifikim të plotë legal për të drejtën e Kosovës për vetëvendosje, ose pavarësi.

Nuk është risi të thuhet se shumë është shkruar rreth parimit legal ndërkombëtar të vetëvendosjes. (Shih, p.sh Ved Nanda: The New Dynamics of Self Determination: Revisiting Self Determination as an International Law Concept: a Major Challenge in the post Cold War Area, 3 ILSA J Ind’l & Comp L 443 (1997), Note 1). Në të drejtën ndërkombëtare kjo është përcaktuar fort dhe qartë si opinion juris. (Frederic L. Kirgis, Jr. The degrees of self determination in the UN Ear, 88 AJIL 304 (1994) citting, Frederic L. Kirgis, Jr. Custom on a sliding scale, 81 AJIL 146 (1987), note 21).

Sic ka shkruar shkencëtari i njohur i të drejtës ndërkombëtare, Tomas Frenk, në Post Modern Tribnalism and the Right to Secession, “një minoritet brenda një shteti, vecanërisht kur ai zë një territor të qartë, mund të ketë të drejtë të shkëputet – pak a shumë në mënyrë analoge me të drejtën e dekolonizimit – në rast se atij minoriteti i mohohen në mënyrë të panderprerë dhe ashpërsisht barazia politike dhe shoqërore, si dhe mundësia për të ruajtur identitetin e tij kulturor”.

Më tej, professor Nanda shkruan (shih shenimin 1 më sipër, në 443), “privimet e ashpra të të drejtave të njeriut shpesh nuk lenë alternativë tjetër përvec ndarjes territoriale”. Ky ka qenë problemi me të cilin është ndeshur populli i Kosovës për shume dekada me radhë. Sic u tha, jo vetëm që e drejta ndërkombëtare e njeh të drejtën e shkëputjes, në rrethana të caktuara, por shumë shkencëtare të së drejtës ndërkombëtare janë të mendimit se në rrethana të caktuara, ajo është plotësisht e justifikuar.

Në një numër të madh studimesh autoritare për vetëvendosjen, në pëgjithësi predominon mendimi se e drejta e shkëputjes nuk është automatike, apo e garantuar, por në rrethana të caktuara, shkëputja është ajo që duhet bërë, ajo që rekomandohet, dhe se, refuzimi i prere i të drejtës për vetëvendosje nuk është i saktë.

Për më tepër, autoritetet e ligjit ndërkombëtar, në përgjithësi, janë të mendimit se duhet të plotësohen disa kritere të caktuara përpara se të jepet apo njihet e drejta për shkëputje, sic është: 1) identifikimi i grupit që kërkon të drejtën e vetëvendosjes dhe çfarë e drejte është ajo (Ved Nanda, Self determination under international law: validity of claims to secede, 13 case W Res J, Int’l L. 257, 275 (1981), 2) cila është natyra dhe objektivi i pretendimit dhe i kërkesës të grupit, 3) cilat janë arsyet që qëndrojnë prapa kërkesës të grupit, dhe 4) shkalla e deprivimit të grupit nga të drejtat themelore të njeriut. Këto kritere përfshijnë elementë objektivë dhe subjektivë.

Kriteret objektive janë: sfondi i tyre i përbashket racor, etniciteti dhe gjuha, feja dhe trashëgimia kulturore; tjetër faktor madhor objektiv është territori i përcaktuar i grupit dhe kufij të përcaktuar qartë, të dalluar dhe njohur si të tillë. Kriteret subjektive janë: deri në cfarë mase individët brenda këtij grupi e perceptojnë veten kolektivisht si popull, dhe së fundi, shkalla sipas të cilës grupi që kërkon vetëvendosje është në gjëndje të formojë një grup të qëndrueshem politik, i aftë të mbijetojë dhe funksionojë.

Nga të gjithë këndvështrimet që dikush dëshiron t’i shikojë dhe analizojë këto kritere, ato dalin të jenë vërtetuar se janë të aplikueshme dhe unikale për Kosovën. Ato e bënë shumë të dukshme vleftshmërinë e kërkesës të Kosovës për vetëvendosjë, për rrjedhojë erdhi dhe vendimi për shkëputje, dmth pavarësi.

Le të bëjme një referencë të shkurtër, në këtë pikë, për vetëvendosjen në kuadër të OKB-së: historia e vetëvendosjes në fakt i ka rrënjët te Paqa e Vestfalisë (1648); shumë më vonë Presidenti Uilson e shpalli këtë koncept në Lidhjen e Kombeve (1919), por ajo për shumë vite që do vinin nuk do bëhej pjesë e instrumentave ndërkombetare deri në formimin e OKB në vitet 1950-të. Në 1960, Deklarata e Dhënies të Pavarësisë Vendeve dhe Popujve Kolonialë

shpallte: “të gjithë popujt kanë të drejtë për vetëvendosje; në përputhje me virtutet e kësaj të drejte, ata në liri përcaktojnë statusin e tyre politik dhe në liri cojnë përpara zhvillimin e tyre ekonomik, shoqëror dhe kulturor”. Megjithkëtë, vetëvendosja në atë Deklaratë kishte si objektiv të vetëm dekolonizimin. Ajo përmbante edhe një artikull, sipas të cilit ndalohet cenimi apo prishja e unitetit kombëtar dhe integritetit territorial të një shteti (Shiko Micaela Pomerance, The United States and Self Determination: Perspectives on the Wilsonian Conception, 70 am.J Int’l L. 1 (1976). Kjo deklarate u citua thjesht për të ilustruar se në disa kryeqytete sot, të menduarit duket se është ende prapa, në kohën kur OKB trajtonte dhe miratonte deklarata që do të siguronin që procesi i dekolonizimit dhe i pavarësisë të ecte përpara. Dhe ashtu u bë. Në fakt, ka shumë vite, që Komiteti i Dekolonizimit i OKB ka pushuar së egzistuari në strukturën e Komiteteve të OKB-së.

Pikërisht kjo dhe ajo që pasoi duket se është absolutisht e vlefshme edhe për Kosovën. Në vitin 1970, Asambleja e Përgjithëshme e OKB miratoi unanimisht Deklaratën e Parimeve të së Drejtës Ndërkombëtare në Lidhje me Marrëdhëniet Miqësore. (Edhe Ekipi i Unitetit i Kosovës i ofroi palës serbe, gjate bisedimeve me ndermjetësine e Presidentit Ahtisari, një dokument mbi parimet e marrëdhënieve të fqinjësise së mirë që nuk u pranua nga ana serbe!)

Një nga parimet e Deklaratës të OKB-së është ajo e “të drejtave të barabarta dhe e vetëvendosjes” të popujve, ku deklarohdet se, “të gjithe popujt kanë të drejtë në liri të plotë të përcaktojnë, pa ndërhyrje nga jashtë, statusin e tyre politik dhe të cojnë përpara zhvillimin e tyre ekonomik, shoqëror dhe kulturor, dhe çdo shtet e ka për detyrë të respektojë këtë të drejtë në përputhje me dispozitat e Kartës” (shih Shenimin 1 me lart, 229).

Cdo shtet, sipas kësaj Deklarate, e ka për detyre, ndaj nje populli që kërkon të drejtën e vetëvendosjes, “të mos ndërmarrë asnjë veprim force që u heq apo i mohon popujve… të drejtën e vetëvendosjes dhe të lirisë dhe pavarësisë. Në veprimet dhe rezistencën e tyre ndaj veprimeve të tilla të forcës në ndjekje të të drejtës të ushtrimit të së drejtës të vetëvendosjes, këta popuj kanë të drejtë të kërkojnë dhë të gëzojnë (të marrin) përkrahje në përputhje me qëllimet dhe parimet e Kartës”.

Nga ana tjetër, një shtet që kërkon mbrojtje “duhet të ketë një qeveri që përfaqëeson të gjithë popullin e territorit, pa dallim race, besimi apo ngjyre”. Fjala kyc ketu është “qeveri që përfaqëson gjithë popullin”. Kur nuk ka përshtatshmëri me sa thamë, si në rastin e Kosovës, ajo qeveri kryen shkelje dhe, për rrjedhojë, nuk gëzon të drejtën e mbrojtjes nga çdo veprim që do të shpërbënte ose pengonte… integritetin (e tij) territorial ose unitetin politik. Në këtë drejtim, Beogradi nuk ka përmbushur kushtet dhe detyrimin. Për më tepër, në rastin e Kosovës, qeveria e Beogradit, duke aplikuar për dekada të tëra opresion të pandërprerë dhe të programnuar, shkelje të të gjithë llojeve të të drejtave të njeriut, përfshirë duke aplikuar ligjin ushtarak dhe duke i hequr të gjitha të drejtat politike te kosovarëve, thjesht për arsye të etnicitetit të tyre, përbën shkelje te plote të Deklaratës që cituam më lart.

Prandaj, Beogradi nuk duhet të presë që “integriteti i proklamuar territorial” do të mbrohej. Edhe po ta shohësh në një kënd tjetër, një shtet që nuk ka qeveri që përfaqëson të gjithë popullin e ka nënkuptuar se i hiqet e drejta e tij për integritet territorial, në mënyrën sesi e percepton ajo atë, dhe si e tillë, nuk ka të drejtë të kërkojë mbrojtje ndërkombëtare nga shkëputja. Ndërsa lufta e kosovarëve për liri, që ka qenë rezultat i politikës të pandërprere të genocidit që kulmoi me përzënien me forcë të afro 1 milion njërëzve nga shtëpitë e tyre, me vrasje, shkatërrime dhe djegje të mijëra e mijëra shtëpive dhe fshatrave, është vlerësuar si luftë për vetëmbrojtje.

Nga ana tjeter. veprimet e serbëve kundër kosovarëve duhen parë në kuadër të përcaktimit që i ka bërë Asambleja e Përgjithëshme agresionit: “asgje në këtë përcaktim… nuk mund kurrsesi të paragjykoje të drejtën e vetëvendosjes, të lirisë dhë të pavarësisë, sic rrjedh nga Karta, për popuj të cilëve me forcë u është privuar ajo e drejtë që përcaktohet në këtë deklaratë… vecanërisht popuj që ndodhen nën sundim kolonial dhe regjime raciste…, as të drejtën e këtyre popujve për të luftuar për të arritur atë qëllim dhe për të patur mbështetje në përputhje me parimet e Kartës dhe në perputhje me deklatraten e mësipërme”. (G.A. Res. 3314, 29 UN GAOR, Supp (No 31) 142 UN Doc. A/0631 (1974).

Ndërsa deklaratat dhe instrumentat e tjerë u panë në kontekstin e sundimit colonial, por jo vetëm, (cka në fakt mund të thuhet se ka qenë edhe rasti i Kosovës edhe pse nuk është deklaruar si e tillë), parimet dhe të drejtat që OKB-ia u përpoq të përpiqet të mbrojë mbeten të njëjta, pavarësisht nëse kemi të bëjmë me koloni apo me një regjim represiv. Në rastin e Kosovës, interpretimi logjik i të drejtës për të marrë mbështetje duhet parë dhe kuptuar si njohje nga komuniteti ndërkombëtar i të drejtës legjitime të kosovarëve për vetëvendosje, me fjalë të tjera, shkëputje, apo pavarësi.

Të ribësh historinë dhe ngjarje specifike nuk është qëllimi i këtij leksioni. Ajo që ka ndodhur është e njohur nga të gjithë dhe nuk ka nevojë për rielaborim. Por është e rëndësishme të shënohet se, që në fillimet e saj si cështje e tillë, Kosova dhe populli i saj kanë vuajtur dhe u janë nënshtruar tekave brutale të cilitdo ka qenë në pushtet në Serbi.

Eshtë gjithashtu e një rëndësie parësore të vecohet karakteri sui generis i Kosovës nga pjesa tjetër e lëvizjeve vetëvendosëse, të cilave u referohen jo rrallë disa kryeqytete dhe/ose politikanë. Deri në vitin 1989, kur Kosovës iu hoq autonomia, në shkelje të Kushtetutës të një vendi që ka pushuar së egzistuari që në vitin 1992, ajo ishte një entitet autonom, me një status politik të barabartë me atë të gjashtë republikave të tjera. Sipas saj, një shqiptar i Kosovës kryesonte. sic edhe ka kryesuar, republiken federative si pjesë e rotacionit presidencial të ish RFSJ.

Prandaj, natyra dhe objekti i pretendimit të kosovarëve dhe arsyet për kërkesën e tyre lidhen të gjitha së bashku në një përgjigje të thjeshtë: ndaj tyre jane ndërmarrë çdo dite akte genocide dhe agresioni gjatë një periudha shumë të gjate, të pandërprerë, te cilat, profesor Nanda, që në vitin 1981, në punimin e tij, “Self Determination Under International Law: Validity of Claims to Secede”, e ka përshkruar si, “duhet të ketë fare pak shpresë që çdo veprim, nëse nuk është shkëputje, do të kënaqë dëshirën e nëngrupit (dmth kosovarëve) për të marrë pjesë efektivisht në procesin e vlerës”.

Edhe pse elementët priten dhe mbishtresëzohen, cështja e të drejtave të njeriut ështa pa diskutim testi i fundit, në kuptimin se “deri në c’masë grupi vuan nënshtrim, dominim dhe shfrytëzim… dhe në c’masë anëtarët e vecantë janë të privuar nga mundësia për të marrë pjesë në procset e vlerës të një grupimi politik për shkak të identifikimit të grupit të tyre.” Prandaj, në këtë kuptim, Prof Nanda shkruan, “privimet e ashpra të të drejtave të njeriut shpesh nuk japin alternative tjetër përvec ndarjes territoriale. Komuniteti ndërkombëtar duhet t’i përgjigjet në mënyrë të efektshme dhe efikase pasojave të shkëputjes. Është bërë gjithnjë e më e njohur lidhja e ngushtë që egizston midis të drejtave të njeriut dhe paqes dhe sigurisë ndërkombëtare.”

Deri në këtë pikë iu referuam mendjeve më të ndritura të së drejtës ndërkombëtare dhe dokumentave përkatës duke kujtuar, në këtë drejtim, se mosrespektimi i të derjtave që mishërohen ne këto dokunenta rezultojnë në atë që te gjithë kemi parë në ekranet televizive, dhjetra e qindra mijëra refugjatë duke ecur në këmbë qindra milje për t’i shpëtuar përdhunimeve, vrasjeve, rrahjeve, plackitjeve, djegjeve dhe shkatërrimeve masive të fshatrave të tërë, shkelje të tmerrshme, masive, të planifikuara të drejtave të njeriut në Kosovë.

Me lejoni të përmend këtu, për ilustrim, dy libra, mbi 300 faqe secili, mbi situatën e të drejtave të njeriut në Kosove në periudhën para dhe gjatë luftës, përpiluar dhe botuar nga ODIHR/OSBE, organizëm ndërqeveritar, “gardian i të drejtave të njeriut”. Këto janë dokumenta zyrtarë që u jane shperndarë të gjithë shteteve pjesëmarrëse. Ato do të ishin shumë të rekomandueshme për gjithë ata që mund të kenë dyshime për sa më sipër. Shkurtimisht, jo vetëm që ato veprime ngrihen në nivelin e krimeve kundër njerëzimit, por edhe shkelin brutalisht të gjithë instrumentat e të drejtave të njeriut që janë në fuqi. Prandaj është e drejtë të pohohet se Kosova e plotëson kriterin e mbajtjes të gjithë barrës në përputhje me “testin e deprivimit të të drejtave të njeriut”.

Pas trajtimit shkurt të grupit të parë të cështjeve, le të shikojmë disa aspekte të tjera të së drejtës ndërkombëtare.

Si cështje e një rëndësie jetike për Shqipërinë, shqiptarët besojnë se zgjidhja përfundimtare e statusit të Kosovës u kërkua si domosdoshmëri nga zhvillimet dhe realiteti në terren në Kosovë. Ajo u diktua gjithashtu nga interesat e stabilitetit dhe të sigurisë në rajon dhe në Evropë. Prandaj, ishte krejtësisht normale që edhe Evropa të kishtë interes jetik që të siguronte pikërisht atë - paqen, stabilitetin, prosperitetin dhe bashkëpunimin e qëndreueshëm afatgjatë kudo në territorin e saj.

Të kundërshtosh zgjidhjen sipas kësaj linje logjike nuk bën gjë tjetër vecse le hapsirë për cfo interpretim, përfshirë atë të mungesës të interesit për të pasur një Evropë në paqe dhe siguri të qëndrueshme. Prandaj, kohezioni, uniteti i qëllimit midis SHBA dhe Bashkimit Evropian në këtë cështje ka qënë faktor vizionar, përcaktues dhe tepër i vlerësuar në atë drejtim si dhe për ata që ndajnë të njëjtat interesa.

Sot vazhdohet të dëgjohet se Kosova nuk është një cështje specifike dhe nuk duhet trajtuar si rast sui generis. Citohen edhe shembuj që, aktualisht, duke pasur parasysh sa u tha më lart, nuk kanë asnjë lloj krahasimi në cështjen në fjalë. Shumë anëtare të komunitetit ndërkombëtar dhe të gjithë anëtarët e Grupit të Kontaktit, me përjashtim të njërit, kishin mendim të palëkundur se Kosova ishte dhe është rast sui generis. E tillë ka qënë edhe bindja e palëkundur e Presidentit Ahtisari, një personalitet ndërkombëtar tepër i cmuar dhe me një integritet të lartë, Laurat i Cmimt Nobel për Paqe, i cili ndërmjetësoi negociatat. Ai konkludoi se “pavarësia është zgjidhja më e mirë, më e mundshme të mbijetojë dhe më e qëndrushme afatgjatë për Kosovën si një rast sui generis”. Edhe ne shqiptarët besojmë fortësisht në këtë arsyetim dhe konkluzion për një numër arsyesh:

Së pari, qenë rethana specifike që lidhen me këtë cështje specifike, sic shpresoj se u argumentua qartë më lart, dhe si do të nënvizohet më tej më poshtë, në përputhjë me një numër dokumentesh të të drejtës ndërkombëtare. Këtyre u shtohet shpërbërja jo me konsensus, por në fakt, me dhunë, e ish-Jugosllavisë, përmes luftrash të përgjakshme që u provokuan nga një vend në emër të unitetit dhe integritetit të një vendi tjetër që nuk egzistonte më.

Së dyti, ajo rezultoi në dhunë masive, represion të skajshëm dhe shpërngulje e përzënie masive të një populli të tërë nga shtëpitë dhe territori i tyre. Shumëkush do t‘i ketë ende të freskët në sytë e mendjes pamjet e trenave të mbushur me dhjetra mijëra njerëz, afro një milion kosovarë, të përzënë në grykë të pushkës, si në kohën e pogromeve. Gjysma gjetën strehë në Maqedoninë fqinje dhe gjysma në Shqipëri.

Së treti, e gjithë kjo nuk qe rastësi por ishte vazhdim i shkeljeve konstante, të programuara, të paramenduara, të të gjitha llojeve të drejtave të njeriut për dekada të tëra, nga ana e gjithë aparatit shtetëror, deri vetëm 9 vjet me parë.

Së katërti, e gjithe ajo situatë coi në vendimin për ndërhyrjen e NATOs përmes një rezolute të Këshillit të Sigurimit dhe në vendosjen e një administrate të OKB, e cila, de facto, e ndau Kosovën nga Beogradi dhe i udhehoqi punet e Kosovës që nga ajo kohe. Ka pasur diskutim rreth legalitetit dhe legjitimitetit të asaj ndërhyrje, por kjo nuk është qëlllimi i ketij prezantimi dhe ajo është trajtuar dhe sqaruar me mjaft elokuencë nga të tjerë. Vendimi për cka u bë ka qënë edhe legjitim edhe i mbështetur në baza ligjore, dhe veprimi që pasoi, po ashtu, ka qënë plotësisht legjitim dhe ligjerisht i bazuar.

Le të tentojmë të shikojmë krahasimisht një aspekt tjetër të vecantë ligjor – sovraniteti dhe integriteti territorial i një shteti. Në rast se, sipas të drejtës ndërkombëtare, i referohemi pyetjes se cilët kanë qenë aspektet legale të shpërbërjes te Republikës Federative Socialiste të Jusogllavisë (RFSJ) dhe asaj që rezultoi paskëtaj, duket qartë se ajo që del në qendër të diskutimit është kushtetuta e atij vendi, e ashtuquajtura Kushtetute e vitit 1974. Ajo kushtetute i jepte Kosovës një status të dyfishtë: element konstituiv shtet-formues i RFSJ, me të gjitha të drejtat që rrjedhin prej saj, dhe provincë autonome e Serbisë.

Këtu duhet të përmend Komisionin Ndërkombëtar të OKB-së që u ngrit për të dhënë opinionet ligjore rreth shpërbërjes te RSFJ, i njohur me emrin e kryetarit të tij, si Komisioni Badinter, një jurist i famshem francez. Në Opinionin Nr 8, ky Komision thote, „RSFJ ka pushuar së egzistuari“. Kjo do të thotë se, në rast se një shtet ka pushuar së egzistuari, automatikisht, të gjithë instrumentat ligjorë që lidhen me atë shtet, duke filluar nga ligji themelor i shtetit – Kushtetuta e vitit 1974 – dhe përfshire edhe marrëdhëniet e Kosovës me të dhe me pjesët e tjera të atij shteti, gjithashtu kanë pushuar së egistuari, së bashku me atë vend dhe me kushtetutën e tij. Prandaj, t’i bëhet referencë rregullimeve kushtetuese dhe legalitetit nuk duket se është e bazuar dhe nuk mund të shërbejë si justifikim.

Le t’i referohem një tjetër komisioni ndërkombëtar – Komisioni i Pavarur i OKB për Kosovën, i ngritur nga ish sekretari i Përgjithshem, Kofi Anan, nën bashkëkryesinë e ish Kryeministrit Suedez dhe Gjykatësit Goldstone, i pari kryetar i Gjykates Ndërkombëtare të Krimeve për ish Jugosllavine në Hagë. Ai komision, që përbëhej nga 11 juristë të shquar të së drejtës ndërkombëtare nga gjithë vendet e mëdha, u ngrit për ta analizuar gjithë dinamikën dhe zhvillimet në Kosovë gjatë 100 vjecarit të fundit deri në ditët e jetës të atij Komisioni. Komisioni në raportin e tij, arriti në pesë konkluzione alternative për zgjidhjen e cështjes të Kosovës. Interesant të shënohet se, pasi analizon dhe i konsideron të pavlefshme, jo funksionuese për Kosovën, katër alternativat e para, raporti konsideron konkluzionin e pestë si të vetmin të mundshëm, që ofron zgjidhje për statusin e Kosovës: “pavarësia e kushtëzuar”, ose pavarësia e mbikqyrur, sic quhet sot, është e vetmja zgjidhje e mundshme të mbijetoje, që propozohet nga ai komision, sepse, sic thuhet në raport, ndër të tjera, “me gjithë atë që ka ndodhur në Kosovë, nuk ka asnjë shans dhe mënyrë që Kosova të mund të kthehet nën cfarëdo lloj sundimi serb”. Duhet njohur ndërkohë se trashëgimia e shtypjes dhe e dhunës që ushtroi regjimi i Miloshevicit e bëri përfundimisht të pamundur që Kosova të mund të rikthehet nën kontrollin e Beogradit.

Pas Marrëveshjes të Dajtonit (qe në fakt e la Kosovën jashtë paketës, ndonëse nuk është qëllimi të trajtohen arsyet përse ndodhi ashtu atëhere), filloi procesi i Rambujesë, u hartua një dokument që nuk u pranua nga Beogradi, i cili deklaronte, ndër të tjera se, „zgjidhja e statusit të ardhshëm të Kosovës do të bazohet në vullnetin e shprehur të popullit të Kosovës“. Kjo coi me vonë në Rezoluten 1244 të Këshillit të Sigurimit.

Por ajo rezolutë u „pre“ për të shërbyër sipas „përmasave“ specifike të asaj periudhe. Ajo ofron vetëm një kuadër për zgjidhjen e përkohëshme të cështjes të Kosovës deri kur të jetë zgjidhur statusi final. Shënohet, me gjithë respektin për rezolutat, se rezolutat e OKB nuk janë sacro sanct, nuk janë të derdhura në celik. Ato përpilohen nga njerezit dhe duhet t’i nënshtrohen rishikimeve, ndryshimeve, sic mund të jetë e nevojshme, po nga njerezit, sa herë që ndryshojnë apo e kërkojnë rrethanat. Duket se rezoluta 1244 ka shumë kohë që e ka kryer misionin e saj, është bërë e vjetëruar, e tejkaluar nga ngjarjet dhe zhvillimet, përfshirë gjithashtu edhe ato të aspektit legal, sepse:

Së pari, Rez. 1244 i referohet RFJ (Republikës Federative të Jugosllavisë), dhe Kosovës, direkt apo indirekt, si pjesë e saj. Por ashtu sic „RFSJ pat pushuar së egzistuari“, si e permendem më lart, po ashtu ka pushuar së egzituari edhe RFJ, kësaj radhe pa një raport të Komisionit Badinter. Në vitin 2005, RFJ pushoi së egzituari, dhe juridikisht u krijua Unioni Shtetëror i Serbisë dhe Malit të Zi. Rezoluta 1244, si kuadër legal i RFJ, nuk përmend gjëkundi dhe as i bën referencë, qoftë edhe indirekte, këtij fakti, që do të thotë se nuk e njeh këtë realitet të ri.

Së dyti, edhe ai „union shtetëror“, në fakt, „ka pushuar së egzistuari“ pas referendumit në Mal të Zi, cka i dha shtetit të vogel ballkanik pavarësinë, që u njoh menjëherë nga komuniteti ndërkombëtar. Përsëri Rezoluta 1244 nuk e njeh as këtë realitet të ri, dhe as i referohet atij apo Serbisë si shtet më vete, por një federate që, ligjërisht dhe praktikisht, “ka pushuar së egzistuari” edhe dy here të tjera, në dy forma të tjera, vetëm brenda një harku kohor prej fare pak vitesh.

Së treti, dhe pavarësisht nga kjo, Rezoluta 1244 as që u rimor në diskutim për të reflektuar, së paku, këtë realitet të ri, ndonëse mund të thuhet se kishte arritur pika që kërkonte patjetër ndryshim të saj. Si për ta bërë këtë situatë, dhe atë që pasoi, edhe më komike, disa kryeqytete vazhdonin dhe vazhdojnë t‘i referohen Rezolutës 1244 si kuadri legal për të zgjidhur cështjen e statusit final të Kosovës!

Së katërti, Rezoluta 1244 nuk vendos kufizime sa i përket qëllimit, objektivit të rezultatit të statusit. Paragrafi 11(a) shpreh shumë qartë se autonomia substanciale që Kosova do të duhej të gëzonte brenda RFJ (gjallë në kohën kur u miratua rezoluta) ishte vetëm një rezultat i ndërmjetëm (kohor) „deri në zgjidhjen përfundimtare“ (pending a final settlement).

Së pesti, sikur gjithë sa u tha të mos ishte e mjaftueshme për të shvleftësuar referencat e kesaj rezolute, në vitin 2006 Serbia miratoi një kushtetutë, të cilën disa u ngutën ta duartrokasin. Njëlloj si veproi Milloshevici në 1999, kur i hoqi unilateralisht autonominë Kosovës, duke injoruar vullnetin e 2 milion shqiptareve të Kosovës, ajo kushtetutë e re përcaktoi, me një vendim unilateral të Beogradit, se Kosova është pjesë e Serbisë, përsëri duke injoruar totalisht 2 milion kosovarë, sikur ata të mos egzistonin fare. Pervec kësaj, për të gjithë ishte e qartë se kushtetuta u ndryshua dhe u miratua unilateralisht nga qeveria serbe bash në mesin e procesit të përcaktimit të statusit, duke përjashtuar me atë akt çdo lloj zgjidhje dhe të ardhme të Kosovës jashtë Serbisë. Kjo praktikisht i dha fund, unilateralisht, çdo lloj shansi për të gjetur një zgjidhje të negociueshme.

Kjo sjellje dhe ky vendim politik, një përsëritje perfekte e të kaluarës, i ve një pikëpyejte tepër të madhe gjithë ceshtjes të legalitetit të asaj kushtetute sa i përket Kosovës, dhe praktikisht e bën atë të pavlefshme për Kosovën. Edhe politikisht, argumenti është tepër i dobët. Përfaqësuesit e zgjedhur të Kosovës kishin plotësisht të drejtë kur thanë se „ajo kushtetute nuk ka të bëjë aspak dhe nuk ka kurrfarë ndikimi në cështjen e Kosovës“, duke e injoruar atë. Për rrjedhojë, është i saktë gjykimi se komuniteti ndërkombëtar nuk mund të jetë apo të bëhet palë në një marrëveshje që, në fund të fundit, kundërshtohej nga 90 % e popullsisë të një territori të caktuar. Përvec të tjerave, ajo do të ishtë në kundërshtim me prioritetin madhor të Këshillit të Sigurimit - mbrojtja dhe ruajtja e paqes dhe sigurisë.

Po t’i referohemi edhe dokumentave themeltarë të OSBE-se, si Akti Final i Helsinkit, përsëri nuk ka standarte të dyfishtë, sic pretendojnë Serbia dhe Federata Ruse. Megjithëse OSBE-ia është organizatë rajonale në kuadër të Kapitullit VIII të Kartës të Kombeve të Bashkuara, ata u referohen në fakt vetëm një paragrafi të Aktit Final, „integritetit territorial dhe sovranitetit të shteteve“, për të justifikuar pozicionin e tyre kundër pavarësisë të Kosovës.

Më lejoni të kujtoj se po ai Akt Final i Helsinkit ka edhe një paragraf tjetër, i cili evokon parimin e „të drejtës të popujve për vetëvendosje“, që iu referuam edhe përmes një numri jo të vogël dokumentash të OKB e të tjerë më lart. Ky parim ka karakter universal, ndërsa parimi i mosndryshimit të kufijve me dhunë, dmth., kufizohen vetëm mjetet që përdoren, ka vetëm karakter jouniversal. Për të ilustruar këtë proces të vazhdueshëm të ndryshimit të kufijve, mjafton të kujtojmë se në vitin 1988, Kombet e Bashkuara kidhin vetëm 147 shtete, ndërsa në vitin 1998 shifra kishte arritur 180 shtete.

Pavarësia e Kosovës do të kontribuojë, sic po vërtetohet, në paqe, siguri dhe stabilitet të qëndrueshëm afatgjatë në Ballkan. Konflikti midis shqiptarëve dhe serbëve, thellë në rrënjët e tij, nuk ka qënë konflikt institucional apo konstitucional, ai nuk ka qenë konflikt midis demokracisë dhe diktaturës, apo konflikt midis ideologjive të ndryshme; po ashtu, nuk duket se ai ka qenë një konflikt i mirefilltë historik për të përcaktuar vetëm të vërtetat historike, as konflikt midis një personi – Miloshevicit, sic përpiqen ta thjeshtëzojnë cështjen disa – dhe një populli. Ai duket se ka qenë një konflikt midis dy popujve dhe kombeve, dy kulturave, gjuhëve, traditave dhe identiteteve historike të ndryshme dhe të dallueshme si të tilla, në rrënjët e të cilit, ka pasur arsye politike: ai ka qenë konflikt midis përpjekjeve të serbëve për të ruajtur sundimin dhe domininin ndaj shqiptarëve, dhe përpjekjeve të shqiptarëve për liri dhe për pavarësi shtetërore politike.

Historia ka provuar që asnjë komb e popull sllav i jugut nuk ka dashur të jetoje me apo nën një komb e popull tjetër sllav të jugut. Përmes luftrash, disa prej tyre, dhe me mjete paqësore, disa të tjerë, të gjithë kombet dhe popujt sllavë të jugut ndoqën rrugën e pavarësisë dhe e fituan atë. Me të drejtë, pavarësitë e tyre u njohën shpejt nga komuniteti ndërkombëtar. (Shënohet në parantezë se ndër të gjithë popujt dhe kombet përbërës të ish RFSJ, të gjithë, me përjashtim të shqiptarëve dhe hungarëve, kanë qenë dhe janë sllavë të jugut.) Lind pyetja, përse, në fund të fundit, duhet që një kombi jo sllav, sic janë shqiptarët e Kosovës, t’i mohohet e njëjta e drejtë e pavarësisë kur rrjedha e zhvillimit të ngjarjeve ka qenë e tillë, dhe kur të gjithë dokumentat dhe proceset ndërkombëtare kanë folur me zë të lartë në favor të së drejtës të tyre për pavarësi!?

Prandaj është e drejtë të thuhet që zgjidhja më e mirë dhe e vetme e qëndrueshme afatgjatë është ajo që përputhet, garanton dhe konsolidon vlerat themelore, sic janë liria, drejtësia, barazia, paqa dhe siguria, etj.

Kosova i ka provuar të gjitha format e autonomisë, asnjëra prej tyre nuk ka siguruar paqen dhe sigurinë, përkundrazi, ka prodhuar trazira. Asnjë lloj autonomie nuk do të kishte siguruar një paqe, siguri dhe stabilitet të qëndrueshëm afatgjatë. çdo formë autonomie vetëm do të kishte ruajtur gjëndjen “as në tokë as në qiell” të pasigurisë, “situatë e pambajtëshme”, sic thuhet në Deklaratën e dhjetorit 2007 të Keshillit te BE-së. Nga të gjithë opsionet, vetëm pavarësia ka qenë ajo që do të garantonte gjithë vlerat që përmendëm.

Një zgjidhje është e drejtë kur është legjitime, dhe zgjidhja është legjitime kur përfaqëson vullnetin e lirë të një populli. Pikërisht kjo ka qenë dhe është e gjithë cështja e pavarësisë të Kosovës. Prandaj ajo do ta gjenerojë dhe garantojë paqe dhe siguri të qëndrueshme afatgjatë në rajon, edhe sepse, përvec sa analizuam më lart, ajo vendos një “ekuilibër” disi të munguar në kuptim më të gjërë politik – ajo vendos barazinë në statusin e popujve dhe kombeve dhe, për rrjedhojë, nuk mundet vec të sjellë me vete vlera emancipuese. Më pëlqen të kujton një shprehje që i atribuohet një politikani të vjetër të ish RSFJ, këshilltarit dhe ideologut dorë e djathte e Titos, Milovan Gjilas, i cili ka thënë se, “Serbia kurrë nuk do të demokratizohet nëse nuk e heq nga qafa lakun e Kosovës”.

Pavarësia e Kosovës, në afat të mesëm dhe të gjatë, do të luajë një rol të rëndësishëm emancipues edhe për Serbinë. Ekuilibret e shoqëruar me barazinë e statusit midis shqiptarëve dhe serbëve do të ndihmojnë serbët të clirohen nga besimi i dikurshëm se kanë forcë dhe mundësi të kenë dhe të mbajnë nën vete popuj të tjerë. Të gjithë këto elementë kanë rëndësinë e tyre, në paketë, sepse mosbarazia midis kombeve dhe popujve, si dhe mungesa e traditave dhe vizioneve demokratike, përfshirë në Serbi, dhe vecanërisht kur vjen cështja tek Kosova, janë ndër burimet më të fuqishme të instabilitetit për paqen dhe sigurinë në Ballkan.

Pavarësia e Kosovës, njohja e saj, ka qenë dhe është faktor parësor për të arritur demokracinë në të gjithë vlerat dhe elementët që shoqërojnë këtë sistem politik. Ajo do t’i shërbejë demokratizimit të Kosovës dhe Serbisë. Ajo do të ndihmojë Serbinë të clirohet përfundimisht nga mitet e të shkuarës dhe do ta cojë atë përfundimisht ku meriton dhe i takon – në rrjedhën e madhe të proceseve, tashmë të filluara, të integrimeve të plota Euro-Atlantike.

Shqipëria e ka përshëndetur shumë ngrohtësisht gatishmërinë e Shteteve të Bashkuara, të Britanisë të Madhe, të vendeve të tjera të mëdha e të vegjël, të Bashkimit Europian, etj., për përkjekjet e tyre madhore për të mbajtur pozicione të qarta koherente dhe në masë të madhe të unifikuara në favor të pavarësisë të Kosovës, dhe për të asistuar në zbatimin e zgjidhjes të statusit, përmes vendosjes dhe punës të madhe të Misionit EULEX të BE-së. Kjo në fakt ka qenë dhe është një miratim pothuajse unanim i paketës të Ahtisarit, që është besuar dhe mbështetur si paketa më e mirë për të sjellur zgjidhjen më të mirë, të vetme që do kishte sukses dhe që do te mbijetonte afatgjatë, në fundin e një procesi të gjatë, që i ezauroi të gjitha rrugët e tjera.

Bazuar në sa më lart, nuk duket të jetë vështirë të thuhet se vendimi për ta shpallur pavarësinë e Kosovës ishte vendim krejtësisht i drejte kur u poqën kushtet për këtë gjë. Po ashtu, ishte i drejtë vendimi i demokracive dhe ekonomive më të mëdha, më të fuqishme dhe të vjetra në botë për ta njohur këtë pavarësi. Kjo njohje duket se u mbështet, përvec sa u përpoqa të analizoj, edhe në logjikën bazë në marrëdhëniet ndërkombëtare që, kur për një cështje që „qëndron pezull“ në pritjë të zgjidhjes, ndonëse nën administrim dhe mbikqyrje ndërkombëtare, nuk ka konsensus, duhet marrë në një moment vendimi për t’i dhënë zgjidhje. Ndërkohë, vazhdojnë përpjekjet për të penguar dhe ngadalësuar ecurinë e procesit të njohjes. Njohja vetë, pavarësisht sesi dhe ku mund të merret në shqyrtim, është dhe përbën një akt politik, që nuk i nënshtrohet, apo nuk është i varur, nga e drejta ndërkombëtare. Njohja varet vetëm nga vullneti politik i shteteve të vecanta sovrane.

Ashtu si është provuar prej shumë vitesh dhe ngjarjesh të trishtuara dhe të dhimbshme se “ngjitja” e Kosovës tek Serbia 100 vjet më parë ka qenë një vendim i gabuar, po kështu do të provohet nga historia se pavarësia e Kosovës dhe vendimi për ta njohur atë ka qenë vendimi i drejtë. Shumë kritikë parashikuan zymti, se pavarësia e Kosovës do të ndizte pashmangshmërisht shpërthime dhune dhe spastrime etinke, imigracion të pakontrolluar, kontrabanda të gjithëfarësojshme, ndezje dhe rritje të nacionalizmit serb dhe, ndoshta, edhe një rifillim të dhunës dhe luftës në Ballkan, etj. Me gëzim konstatohet se asnjë nga këto parashikime nuk dolën, të gjitha ishin të gabuara. Sot Kosova jeton gjërësisht në paqe. Pozita e saj është pakrahasueshmërisht më e fortë dhe më e mirë se më parë, ndonëse ende e debut.

Por ajo do të fitonte një shtysë të jashtëzakonshme pozitive përpara në rast se të pesë shtetet anëtare të BE, që ende nuk e kanë njohur, do të ndryshonin mendje, sic rekomandon edhe një resolute e kohëve të fundit e Parlamentit Evropian. Ato vende mund të kenë hezitime, cka lidhet me rajonet e tyre kufitare apo ndonjë mosmarrëveshje të vjetër. Por unë besoj se ato vende e dinë se një ditë do të duhet ta njohin Kosovën. Sa më shumë të shtyhet ky vendim i tyre, aq me shumë mund të jepet përshtypja e mungesës të unitetit në BE, por mund të ndihmohet edhe mbajtja ende gjallë e ndonjë shprese krejtësisht të babazuar, të parealizueshme, në qarqe të caktuara, vecanërisht në Serbi, se punët edhe mund të ndryshojnë dhe situata të përmbyset, që nuk është mirë as për Kosovën, për pjesën tjetër të Ballkanit Perëndimor dhe për vetë Evropën.

Autori është ambasador i Shqipërise ne Britanine e Madhe

(Marrur nga revista e botuar n’Tirane, MAPO)